تعلل اقتصاد ايران براي بهره گيري از فرصت هاي پيش رو به رويه اي پيوسته و زيان بار تبديل شده است. يك حلقه از اين سلسله مزيت هاي جغرافياي كشور است كه اگر چه محرك ارتقاي ايران تا رتبه «چهارراه تجارت جهاني» محسوب مي شود ولي ازاين حيث و در شرايط فعلي، اعتباري اندك متوجه سرزمين ما است.در واقع سياست هاي ناهماهنگ و نزديك انديش سبب شده ويژگي هاي ديرپاو ممتاز قلمرو ايران براي تجارت كالا اهميت خود را به نفع كشورهاي همسايه از دست بدهد. نتيجه فوري اين وضع آن بوده كه حجم ترانزيت كالا در سال گذشته تنها به سه ميليون و ۶۰۰ هزارتن رسيد. حال آنكه انتظار واقع بينانه ايجاب مي كرد اين ميزان در پرتو خردورزي و كارآمدي مديران از ۱۰ ميليون تن هم فراتر رود.

البته از نقطه نظر برنامه سوم توسعه دستيابي به تجارت هفت ميليون تن كالا تا پايان سال ۸۴ كافي و اميدوار كننده خواهد بوده و چون همين حجم ترانزيت كالا مي تواند به مفهوم واريز يك ميليارد و هشتصد ميليون دلار درآمدارزي به خزانه دولت باشد. ولي ايستادن درآستانه اين خواسته مشروط به آن است كه موانع عديده پيش روي بخش حمل و نقل جاده اي برطرف شود.حمل و نقل جاده اي را از آن رو نمي توان ناديده گرفت كه سهم ويژه اي در جابه جايي كالا دارد. به طوري كه گزارش هاي رسمي نشان مي دهد يك درصد از واردات و ۹ درصد از صادرات غيرنفتي در سال ۷۹ با استفاده از ناوگان حمل و نقل جاده اي صورت گرفته است. اين نسبت ها صرفاً بعد از آن قابل افزايش خواهد بود كه ساختار بخش حمل و نقل جاده اي اصلاح شود و قوانين ومقرارت حاكم براين بخش در جهت افزايش ميزان بهره وري مورد بازنگري قرارگيرد.ولي رستمي، مديركل دفتر حقوقي و تدوين مقررات سازمان حمل و نقل و پايانه ها در اين مورد مي گويد:« ترانزيت كالا در ايران از ناحيه قوانين كهنه، قانون هاي ضدونقيض ونبود قانون، ضربه پذير شده است. مثلاً قانون ترانزيت يا عبور كالاي خارجي از قلمرو ايران به دليل آنكه شتابزده تصويب شدتعارض آشكار با قانون گمرك دارد. از طرفي همين شتابزدگي موجب گرديدقانون ترانزيت يا عبور كالاي خارجي از قلمرو ايران فاقد جامع نگري باشد»

 جاده هاي پرخطرترانزيت كالا به واسطه هزاران كيلومتر راه و جاده حادثه خيز آسيب پذير شده است. به طوري كه برخي صاحبان كالا نگران آنند كه «بار» آنها هيچگاه به مقصد نرسد. منشأ اين ترديد ايمن نبودن جاده ها و فرسودگي ناوگان حمل و نقل است.بررسي ها نشان مي دهد در سال ۷۹ حدود ۱۳ هزارنفر به دليل تصادف در جاده ها كشته شده اند. اين ميزان كشته ۳۲ رابر كشورهاي توسعه يافته و دو تا سه برابر بيش از كشورهاي در حال توسعه است. بنابراين مي توان گفت ايران از نظر آمار تصادفات جاده اي در چند سال اخير مقام اول را در دنيا احراز كرده است. البته سازمان حمل و نقل و پايانه ها براي خاتمه بخشيدن به اين وضع راه حل هايي را به كارگرفته كه عمدتاً از توصيه هاي اسكاپ ـ كميسيون وابسته به سازمان ملل متحد ـ اخذ شده است.عباس محمودآبادي، معاون دفتر ايمني و ترافيك سازمان حمل و نقل و پايانه ها مي گويد:« اسكاپ سيزده راه حل پيش پاي ما گذاشته كه كوشش مي كنيم آن را اجرا كنيم. از جمله بهبود وضعيت نقاط حادثه خيز، نظام ثبت اطلاعات و تصادفات و نوسازي ناوگان فرسوده. در خصوص نوسازي كه موضوع مهمي است، مي توان گفت فعلاً ناوگان حمل و نقل بين المللي مورد توجه واقع شده است. پس از انتخاب يكي از مجهزترين كشنده هايي كه در حال حاضر در جهان توليد مي شود قراردادي در زمينه واردات قطعات منفصله و توليد و تحويل ۱۱۰۰ دستگاه كاميون ولو و FH12 منعقد شده است».

 سياست غير متمركز اظهار نظرهاي غيرهوشمندانه از تريبون هاي مختلف مي تواند ترانزيت كالا را تحت تأثير قرار دهد. به اين ترتيب آشكار مي شود كه ترانزيت كالا نه تنها متأثر از مسائل داخلي كه زيرسايه واكنش هاي بين المللي نيز هست.محمدجواد عطرچيان، مسؤول كريدور حمل و نقل بين المللي شمال ـ جنوب مي گويد:«مواضع اقتصادي و سياسي بايد به دقت اتخاذ شود. در غير اين صورت رونق مبادلات تجاري دور از دسترس خواهد بود»

ترانزيت كالا در ايران به واسطه مواضع نه چندان دقيق بين المللي و مسائل داخلي در وضعيت نامناسبي است. او با توجه به موقعيت راه هاي كشور مي گويد:« هرگاه جهان به مسأله حمل ونقل زميني آسيا توجه كرده، ايران را مركز توجه خود قرار داده است. به عنوان نمونه در طراحي كريدور شمال ـ جنوب ، ايران نقش برجسته اي دارد. اين كريدور موسوم به كريدور شماره ۹ ارتباط ترانزيتي كشورهاي شمال اروپا، اسكانديناوي و روسيه را از طريق ايران به كشورهاي حوزه اقيانوس هند، خليج فارس و جنوب شرقي آسيا برقرار مي سازد».كريدور حمل و نقل بين المللي شمال ـ جنوب مهم ترين حلقه اتصال ترانزيتي كالا بين اروپا و آسيا به شمار مي رود. اين مسير كه بخش مهمي ازآن از خاك ايران مي گذرد به نسبت سريع تر و ارزان تر از مسيرهاي سنتي (كانال سوئز) است.

كوتاهي مسير، ارزاني حمل ونقل ، صرفه جويي در وقت و حمل و نقل چندوجهي از جمله ويژگي هاي مسيركريدور حمل ونقل شمال ـ جنوب بين اروپا و آسيا است. اين مسير در حال حاضر از حوزه اقيانوس هند آغاز و از طريق حمل و نقل دريايي به بندرعباس در جنوب ايران متصل مي گردد. سپس كالا از بندرعباس و با استفاده از حمل و نقل جاده اي و يا ريلي به بنادر شمالي ايران در درياي خزر انتقال يافته و سپس با كشتي به بنادر آستارا خان و لاگان در روسيه مي رسد.مزاياي بي نظير كريدور شمال ـ جنوب و واقع شدن ايران در مسير اصلي اين كريدور موقعيت شگفت انگيزي در اختيار كشور نهاده است كه چنانچه به موقع درك شود، آغاز تحول در جايگاه سياسي و درآمدهاي اقتصادي خواهد بود./ ت پ / 101